De vrije wil bestaat niet – ik werk aan een vrijere wil

De vraag of de vrije wil wel of niet bestaat heeft de laatste jaren heel wat stof doen opwaaien. Neurobiologen zoals Swaab, Lamme en Verplaetse toonden aan dat het handelen van de mens voor een groot deel voortkomt uit zijn onbewuste, en dat de mens zich een groot deel van zijn handelen onbewust is. Dat is natuurlijk aantoonbaar waar. En ik geef hen gelijk dat ‘de vrije wil’ niet bestaat: het is namelijk geen statische entiteit, maar een proces dat onder continue wisselwerking staat.

Geen ding maar een proces
Het bewustzijn waar de vrije wil op enig moment uit voorkomt is een werkwoord: het is iets dat werkt. Het is dan ook niet iets dat je kan vaststellen op moment X, want het staat niet vast. Het verandert voortdurend. Je kunt het wel ontwikkelen, oefenen. Zodat je jezelf kan bevrijden van patronen en predisposities. Zoals Jan Willem Breuk zegt: je hebt de mogelijkheid om te kiezen voor een vrije wil.

De hedendaagse filosoof Bieri maakt een uitdrukkelijke koppeling tussen het bestaan van een vrije wil en het feit dat het daarbij gaat om een wil waarvan de mens zich bewust is. De vrije wil is afhankelijk van vele voorwaarden. Maar die afhankelijkheid van voorwaarden is niet hetzelfde als onvrijheid.

Factoren
Menswetenschappers en neurobiologen zijn het er dus over eens dat een onvoorwaardelijke vrije wil niet bestaat. Alle menselijke beslissingen en handelingen worden bepaald door diverse factoren:
• externe factoren: welke mogelijkheden biedt de samenleving waarin men leeft
• interne factoren: welke lichamelijke en geestelijke capaciteiten heeft men
• de levensgeschiedenis van het individu: wat heb je meegemaakt en ervaren in je leven tot dan toe, welke automatismen heb je (bewust of onbewust) ontwikkeld.

Op al deze factoren kun je als individu invloed uitoefenen, voornamelijk door je van de sturende werking van die factoren bewust te zijn. Ieder individu kan zijn bewustzijn trainen en vergroten, en daarmee zijn invloed op zijn handelen. Bijvoorbeeld middels reflectie en meditatie.

Ontwikkelen
Het is knap ingewikkeld een vrijere wil te ontwikkelen. Ik heb meegemaakt dat iemand bij een mindfulness training volstrekt in paniek raakte toen het automatisme tussen actie en reactie wegviel. Door het wegvallen van de automatische piloot raakte zij volslagen de weg kwijt, verlamd door de voortdurende keuzes waarvoor zij werd gesteld. Overload, system failure. Het is niet voor niets dat 99% van ons handelen onbewust is.

De vrije wil als statische entiteit bestaat niet. Gezien bovenstaand voorbeeld is dat maar goed ook. De overmaat aan keuzes zou ons brein overbelasten. Maar het is zinnig stil te staan bij gemaakte keuzes en die te heroverwegen. We kunnen onszelf trainen keuzes te maken die voortkomen uit onze bewuste wil en niet uit onbewuste oude patronen die ons al dan niet zijn opgelegd. Een fiks deel van de wijze van ons handelen komt voort uit het verleden in plaats van het heden. Daarvan kunnen we onszelf bevrijden. Een soort van herprogrammeren. De vrije wil bestaat niet; ik werk aan het ontwikkelen van een vrijere wil.

Ceciel Fruijtier, 22 mei 2012

Met dank aan gedachtewisselingen met Jan Willem Breuk en Wouter Hekkelman, zie ook hun artikel “Keuze voor een vrije wil?” Tijdschrift voor Humanistiek nr.48, 2012. Dank ook aan Jan lelie en zijn uitleg van het begrip ‘reïficatie’, zie het boek ‘Faciliteren als Tweede Beroep – omgaan met verandering’ ISBN 978-90-78440-55-0

Ceciel Fruijtier onderneemt sinds 2007 vanuit haar bedrijf Fruijtier tekst&advies. Zij redigeert en herschrijft teksten die in de steigers staan, maar nog niet voor publicatie geschikt zijn. Daarnaast geeft zij tekstadvies en individuele schrijftrainingen. Als tekstredacteur stelt zij zich ten doel zinvolle informatie toegankelijk te maken, zodat die zijn weg in de wereld vindt.

Leave a Comment