De geologie van de Ardennen in een notendop

Wat kom je op vakantie in de Ardennen allemaal tegen? Naast kastelen, bossen en riviertjes: een heleboel stenen. Die hebben één en ander meegemaakt en dus wat te vertellen.

De oudste gesteenten die je in de Ardennen kunt vinden zijn “Caledonisch” geplooid: tussen 520 en 400 miljoen jaar geleden botsten pakweg Noord-Amerika (Laurentia) en Noord-Europa (Baltica) op elkaar. Baltica omvat Scandinavie, Engeland, Nederland, Denemarken. Dat noemen we de Caledonische orogenese (orogenese = gebergtevorming). De voorloper van de Atlantische Oceaan (de Iapetus Oceaan) verdween daarbij geheel, maar is terug te zien in de sedimenten die werden opgenomen in het Caledonisch gebergte. Dat liep ongeveer Noord-Zuid en was zo hoog als de Himalaya. Vanuit het zuiden botste daar nog het microcontinent Avalonië tegenaan. De huidige Ardennen bevinden zich aan de zuidrand van dat continent.

bruin = gebergtegordel

Het Caledonisch gebergte erodeerde: weer, wind en regen deden hun werk. De sedimenten werden in de zee ten zuiden van het gebergte afgezet en vormen de gesteenten van de Ardennen. Eerst voornamelijk zandstenen; je kunt aan de structuren in het zand de aanvoerrichting van het sediment aflezen. Later vormden zich tijdens het Carboon (360 tot 300 miljoen jaar geleden) uitgestrekte moerassen met enorme plantengroei. Dat is een belangrijke bron van de olie die we op aarde winnen (een zgn. oliemoedergesteente). Door alle rottende planten stonk het er vreselijk naar rotte eieren; dat kun je nog steeds ruiken als je een sleutel langs dat donkere gesteente haalt.

Tijdens de Hercynische orogenese kwamen deze kustzeeën in de knel: 390 tot 300 miljoen jaar geleden botsten vanuit het zuiden achtereenvolgens Midden-Europa, Zuid-Europa en Afrika (Gwondana) tegen het Caledonisch continent (Laurussia). Zo ontstond het supercontinent Pangea. De sedimenten in de ‘Centraal Massief oceaan’ werden geplooid en over elkaar heen geschoven. Als je in de Ardennen om je heen kijkt kun je dat zien.

Zoals alles wat zijn kop boven het maaiveld uitsteekt, viel ook het Hercynisch gebergte aan erosie ten prooi. Het werd tot op zee-niveau afgesleten, zo plat als een dubbeltje. Als je in de Ardennen op een hoog punt gaat staan, zie je dat je op een plateau staat: de bergen om je heen zijn precies even hoog. Over het plateau stroomden rivieren. In o.a. Frankrijk, Spanje en Helgoland (Denemarken) liggen dikke pakketten van deze rode continentale zandstenen (Bundsandstein).

Zo’n 237 miljoen jaar geleden (Midden-Trias) scheurde Pangea uit elkaar; de brokstukken vormen zo ongeveer de huidige continenten en daartussen ontstonden nieuwe oceanen. Door de relatief grote hoeveelheid jonge oceanische korst waren deze oceanen in eerste instantie gemiddeld minder diep dan de huidige. De zeespiegel steeg wereldwijd en de Ardenner schiervlakte kwam onder water te staan.

Tussen Afrika en Europa ontstond de Thethys Oceaan. In o.a. de Dolomieten en de Jura zie je dikke pakken kalksteen: de Bahama’s dicht bij huis. Eind Jura (175 miljoen jaar geleden) ontstaat de Atlantische Oceaan. Doordat vervolgens ook nog alle ijskappen op aarde smolten, heeft de zeespiegel in het Krijt (145-65 miljoen jaar geleden) uiteindelijk 250 meter hoger gestaan dan nu. Europa bevindt in deze tijd zich dichter bij de evenaar, er heersen tropische omstandigheden. In Zuid-Limburg groeiden riffen met koralen waartussen de Mosasaurus zwom: een dino die eruit zag als een soort enorme krokodil.

Rond 70 miljoen jaar geleden begint de Thethys oceaan zich te sluiten: Afrika en Europa drijven weer naar elkaar toe. Dat is het begin van de Alpiene orogenese, met de climax tussen 50 en 30 miljoen jaar geleden. Afrika botst (weer) op Europa. De Alpen ontstaan en dat gaat nog steeds door. Afrika komt ieder jaar gemiddeld een paar centimeter dichterbij en uiteindelijk zal de Middellandse Zee grotendeels verdwenen zijn.

Door het grote gewicht dat daarmee op de rand van de Europese continentale plaat wordt gelegd, kantelt de plaat een beetje en komen de Ardennen omhoog. De rivieren die over het plateau stromen houden met hun erosiesnelheid het omhoogkomen bij: ze behouden hun loop. Zo zie je bijvoorbeeld bij Namen enorme meanderbochten van de rivier de Maas ingesleten in het gebergte. Ook het Ourdal is een prachtig voorbeeld. Het omhoogkomen van het plateau gaat in fases en ook de zeespiegel beweegt. Die twee bepalen samen het niveau tot waar de rivier zich insnijdt. Het resultaat zijn grote rivierterrassen die je in de Ardennen prachtig kunt zien: horizontale plateau’s flankeren de rivierdalen.

Ziezo de geologie van de Ardennen in een notendop. Met dank aan Wikipedia voor de paleogeografische kaartjes. Nu op vakantie!

 

Ceciel Fruijtier onderneemt sinds 2007 vanuit haar bedrijf Fruijtier tekst&advies. Zij redigeert en herschrijft teksten die in de steigers staan, maar nog niet voor publicatie geschikt zijn. Daarnaast geeft zij tekstadvies en individuele schrijftrainingen. Als tekstredacteur stelt zij zich ten doel zinvolle informatie toegankelijk te maken, zodat die zijn weg in de wereld vindt. www.zodatuwboodschapoverkomt.nl

Please leave a comment

  1. arie de reus Says:

    Sterk overzicht. Over twee weken ga ik “het” met Frank bij de ninglinspo nog maar eens controleren. Maar goed dat het pad meanderd.

  2. admin Says:

    Hoi Arie!
    Leuk dat je het een sterk overzicht vindt. Ik schreef het een half jaar geleden voor een vriendin van mij die naar de Ardennen op vakantie ging.
    Mijn eigen tekst teruglezend ben ik even flink aan het redigeren gegaan. :-)

    Naar Ninglinspo! Heerlijk! Geniet ervan, veel plezier en de groeten aan Frank!
    Hartelijks, Ceciel

  3. Ceciel Says:

    Ik realiseerde me vanmorgen dat ik eigenlijk maar 1 blog over geologie heb geschreven. En dat is alweer járen geleden. Vreemd eigenlijk! Nu ik hem opnieuw las dacht ik: goh, best leuk. Misschien eens wat vaker over geologie gaan bloggen?

Leave a Comment